Home RSS
منو اصلی
اخبار > سخنرانی جناب آقای دکتر دامن پاک جامی، معاون پژوهشی مرکز آموزش و پژوهش های بین المللی


  چاپ        ارسال به دوست

سخنرانی جناب آقای دکتر دامن پاک جامی، معاون پژوهشی مرکز آموزش و پژوهش های بین المللی

ضمن تبریک به مناسبت سالگرد تاسیس سازمان اسناد ملی که به عنوان :" روز اسناد ملی و میراث مکتوب " نامگذاری شده است، مایلم این مناسبت را به مسئولان و دست اندرکاران امر سند در آرشیو ملی ایران و نیز به تمامی مراکز اسنادی و آرشیوی کشور بویژه اعضای مهتاب تبریک بگویم. همچنین مراتب سپاس و تشکر خود را به خاطر دعوت از اینجانب جهت شرکت در این نشست علمی- تخصصی ابراز می نمایم. این رویداد فرصتی را برای من به نیابت از مرکز آموزش و پژوهش های بین المللی وزارت امور خارجه فراهم می نماید تا ضمن معرفی مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه به عنوان قدیمی ترین آرشیو اسنادی دارای ارزش ملی و حاکمیتی در کشور و بزرگترین آرشیو تاریخ دیپلماسی در خاورمیانه، به گوشه هایی از گنجینه های ارزشمند موجود در این آرشیو و نقش آن در حفظ و انتقال میراث فرهنگی و تمدنی ایران به نسل های جدید اشاره نمایم.
حضار محترم،
در مقدمه، اجازه می خواهم به این نکته اشاره نمایم که يكي از عوامل مهم در اتخاذ موضعگيري‌هاي سياسي و اجتماعی یا انجام قضاوت های علمی و یا ارائه راهکار در مسائل فرهنگی، توانايي درك صحیح وقايع گذشته و پردازش واقع بینانه دانسته‌هاي موجود در ارتباط با این وقایع است. امروزه، یک پژوهشگر یا كارگزار عرصه سياست داخلی و خارجي بايد بتواند هر واقعه‌اي را به مقياس طبيعي و بنيادي‌اش درك كرده و با بررسي احتمالات و ارزيابي پيشينه‌‌ي تاريخي موضوع، تصويري از پيامدهاي احتمالي آن را در ذهن ترسيم كند و آنگاه به ارائه راه حل یا اتخاذ موضع بپردازد که از دیرباز گفته اند: " گذشته چراغ راه آینده است". يك سياستمدار یا پژوهشگر كارآزموده بايد بتواند براساس مجموعه ای از اطلاعات متنوع و بعضا پراكنده به بازآفريني موضوعي پرداخته و با دقت زواياي مبهم موجود را بررسي كند. در اين بررسي بايد اسناد و مدارك از هر نوعی را مورد نقد و بررسی قرار دهد تا بتواند به حكمی قابل قبول در باره‌ي حوادث و اتفاقات سیاسی و بستگي آن با جريان كلي تاريخ دست يابد. یک سياستمدار یا پژوهشگر علوم اجتماعی تنها زمانی مي‌تواند ماهیت دقیق حادثه ای را دريابد كه وقايع را با ديدي عميق و دقيق و آن‌چنان كه اتفاق افتاده با واقعيت وفق دهد و در این کاوش بتواند اطلاعات و اسناد گمراه كننده را كنار نهد و مدارك اصيل را در جايگاه واقعي خود نشاند.
با توجه به این اشارات مختصر، می توان اهمیت اسناد و مدارک تاریخی موجود در آرشیوهای ملی را در بررسیها و قضاوت های امروز بیشتر و بهتر درک کرد و نقش آنها را در انتقال ارزش های فرهنگی و تمدنی به نسل های حال و آینده مورد توجه و امعان نظر قرار داد. بدون تردید، زمانی که از مستندسازی تاریخی سخن به میان می آید، نقش نظام دیوانسالاری و اداری کهن ایرانیان در نگهداری و حفاظت از اسناد و مدارک دولتی در ذهن نمایان می گردد که قدمتی به درازای تاریخ دارد. در این مورد به ویژه باید به زمانی اشاره کرد که هخامنشیان در کنار پرداختن به امور کشورداری و کشورگشایی، هنر و موسیقی، زیربنای تشکیلات اداری و دیوانی خود را نیز بر بایگانی سلطنتی به منظور نگهداری فرمان های حکومتی و وقایع نگاری رویدادهای مهم روز قرار دادند و آنها را بر الواح گلین و چرم و پاپیروس می نگاشتند و حفظ می کردند. الواح به جای مانده از آن روزگار و بویژه مشهورترین آنها موسوم به منشور کورش و الواح داریوش نشانه هایی آشکار از این نظام دیرینه ثبت و نگهداری اسناد یا همان آرشیو است. ما امروز به خوبی می دانیم که شیوه ایرانیان در تدوین و نگهداری اسناد دیوانی، بعدها خصوصا در دوره ساسانیان آن چنان گسترش یافت که مورد استفاده دیگر مردمان از جمله اعراب تازه مسلمان قرار گرفت و به کمک گروهی از ایرانیان به پایه نظام دیوانی مسلمانان در اندلس تبدیل شد و در اروپا نیز رواج یافت.
اما گذشته از این برداشت های تاریخی در مورد اهمیت آرشیو، ارزش و جايگاه اسناد در حفظ و انتقال میراث فرهنگی و تمدنی و تامین منافع ملی شايد هنگامي آشكارتر می شود که بدانیم در قرون میانه فعاليت گسترده‌اي از سوي جهان مسيحيت به منظور حمايت از عقايد و ادعاهای کشورها و افراد شرکت کننده در جنگهای صليبي و یا اعزام هیات های میسیونری آغاز گرديد. در این دوران، عهدنامه‌ها و مقاوله‌نامه‌هايي كه بين كشورهاي اروپايي براي ایجاد ائتلاف ها و صف‌آرايي نيروهاي نظامي آنها در مقابل مسلمانان منعقد مي‌شد، در كنار وقايع و گزارش هاي روزانه براي پاپ ارسال مي‌گرديد. پاپ نيز به خاطر آن كه بر روند اين اقدامات نظارت و آگاهي داشته باشد، دستور جمع‌آوري و نگهداری اين اسناد را در واتيكان صادر كرد. مفهوم کلمه دیپلماسی نیز از همین زمان وارد ادبیات روابط بین الملل گردید. در واقع ديپلماسي در زبانهاي اروپايي تا اواخر قرن هيجدهم به معني علم مطالعه اسناد و مدارك بود و شغل كساني كه وظيفه رسيدگي به اين اسناد و مهر و ‌موم آنها را برعهده داشتند، ديپلماسي ناميده مي‌شد.
اگر چه لزوم حفظ و نگهداري اسناد ريشه در تاريخ دارد، اما در دوران معاصر، با تحولات و پيشرفت هاي جوامع بشري به تدريج جمع‌آوري اسناد راه تكامل و توسعه را در پيش گرفت و بسياري از كشورها مجبور شدند، تشكيلات مستقلي را به فراخور امكانات و توانايي‌هاي خود براي اين گونه امور پديدآورند. در ایران معاصر نیز، فکر اولیه حفظ و نگهداری اسناد روابط خارجی ایران به ابتکار امیر کبیر شکل گرفت. اما نگاه نهادینه و منسجم به آرشیو اسناد سیاست خارجی به پیروی از روش اروپایی ها بیش از 115 سال قبل در اولین قانون تاسیس وزارت امور خارجه مورد توجه واقع شد. همچنان که 30 سال پس از این تاریخ یعنی در سال 1309 تاسیس مرکزی برای حفظ اسناد دولتی در دولت ایران به تصویب رسید و پایه ایجاد سازمان اسناد ملی را در سال 1345 بنا نهاد. با توجه به این سوابق تاریخی، و با در نظر گرفتن این نکته که اسناد موجود در آرشیو مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه بخش مهمی از گنجینه آرشیو ملی ایران را تشکیل می دهد، اجازه می خواهم به عنوان یک مطالعه موردی در مورد " نقش آرشیو ملی در انتقال میراث فرهنگی ایران"، به گوشه هایی از کاربرد این گنجینه ملی اشاره نمایم.
به طور کلی، مرکز اسناد وزارت امور خارجه در برگیرنده مجموعه ای بی نظیر از میراث مکتوب ملی است كه بررسي و پردازش اطلاعات منحصر به فرد موجود در آن در وهله اول مي‌تواند راهگشاي تدوین اصول و خط مشي سياست خارجي کشور و در مرحله بعدی به عنوان منبعی مهم برای پژوهش در حوزه های فرهنگی و تمدنی ایران و همسایگان باشد. اين مركز در برگیرنده بیش از 50 میلیون برگ اسناد سياسي ـ تاريخي است که قديمي‌ترين آنها متعلق به سال 868 هجري شمسي (1463 ميلادي) است. این اسناد مجموعه‌اي از فرامين، احكام، رقم، دستخط، پروانچه، ديوانيات، اخوانيات، سياهه‌ها، تصديق‌ها، نقشه ها، عکس ها ، معاهدات و غيره است كه به همت پيشينيان جمع‌آوري گردیده و اينك با تلاش كاركنان اداره‌ي اسناد و تاریخ دیپلماسی حفظ و نگهداری می گردد. هر یک از این مجموعه های اسنادی دارای ویژگیهای منحصر بفردی است که با بررسی آنها می توان اهميت تاريخي اسناد موجود در آرشیو وزارت خارجه‌ي جمهوري اسلامي ايران را بهتر درک کرد. در واقع، صرفنظر از نفیس بودن هر برگ از این اسناد از جهت نوع كاغذ،‌ خط، مركب، افشانگري، جدول‌كشي، تذهيب، ترصيع، توقيع، ظهرنويسي، آستر، تاريخ و محل كتابت، اسلوب نگارش و نام كتاب، آنچه آنها را از دیگر اسناد آرشیوی متمايز مي‌كند نقشي است كه اين اسناد مي‌توانند در تصميم‌گيري‌هاي سياست خارجی و حفظ و معرفی میراث فرهنگی و تمدنی کشور و کمک به بازخوانی حافظه تاریخی ایرانیان داشته باشند. مضافا اینکه اسناد تاریخ دیپلماسی شیوه های به کارگیری فن دیپلماسی در نزد گذشتگان را نیز مشخص می سازند. لذا با بررسي و نقد اسناد و دفاتر موجود مي‌توان زوایای پنهان بخشي از تاريخ سياسي گذشته و معاصر را روشن كرد و آگاهي‌هاي لازم را به كاركنان وزارت خارجه و پژوهشگران عرصه علوم سیاسی و اجتماعی در خصوص نحوه فکر و عمل، شیوه حکومتداری، فن دیپلماسی و روش زندگی گذشتگان بدست داد.
فرهیختگان گرامی،
مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه به اتکای گنجینه ارزشمند اسنادی که در اختیار دارد، مجموعه ای از فعالیت های مرتبط با خدمات پژوهشی، همکاری اسنادی، برگزاری همایش ها و میزگرد های بزرگداشت روابط ، گرامیداشت شخصیت های فرهنگی و تاریخی و گفتگوهای تاریخی تمدنی با دیگر کشورها بویژه در حوزه تمدنی ایران را با هدف احیاء و تحکیم پیوندهای فرهنگی و تمدنی، کمک به ارتقاء روابط سیاسی، ترویج ادیبات تاریخ پژوهی در حوزه سیاست خارجی و کمک به دستگاه دیپلماسی کشور در مسائل مهم و حساس تاریخی و حاکمیتی در دستور کار قرار داده است. در اجرای این مسوولیت های مهم، این مرکز نسبت به جلب همکاری نهادها و موسسات مختلف اسنادی، مطالعاتی و تاریخ پژوهشی کشور اقدام کرده و با تعدادی از آنها تفاهم نامه همکاری منعقد نموده و یا در حال مذاکره است. این همکاریها به برخی از مراکز اسنادی و علمی و پژوهشی خارج از کشور بویژه در حوزه همسایگان نیز گسترش یافته است .
امروزه بر کسی پوشیده نیست که ایران بزرگ به لحاظ قدمت و سابقه تمدنی، تاثیرات فرهنگی عمیقی را بر مناطقی از حوزه پیرامونی خود بر جای گذاشته است، مناطقی که امروزه جزو قلمرو جغرافیایی ایران نیستند اما گنجینه ای از علوم و معارف اسلامی و ایرانی را در خود جای داده اند. یکی از وظایف معاونت پژوهشی مرکز آموزش و پژوهش های بین المللی، شناسایی، گردآوری و انتشار این میراث گرانبها می باشد. انتشار بالغ بر 30 جلد از فهرست نسخ خطی موجود در کتابخانه های یمن، شمال آفریقا، روسیه و کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز توسط این مرکز در سال های گذشته با استقبال گسترده نسخه شناسان و تاریخ پژوهان مواجه شده است. همچنین در اقدامی کم نظیر با همکاری مرکز آموزش و پژوهش های بین المللی و سازمان اسناد و کتابخانه ملی، گنجینه ای بی نظیر از تصاویر بیش از 17 هزار عنوان نسخ خطی موجود در آسیای مرکزی، شامات و شمال آفریقا به صورت یک کتابخانه دیجیتال آماده و جهت بهره برداری پژوهشگران در اختیار 8 کتابخانه بزرگ کشور قرار گرفته است .
از دیگر اقداماتی که با هدف بهره گیری از اسناد تاریخی برای معرفی ویژگیهای فرهنگی و تمدنی ایران در دستور کار قرار دارد، ثبت مجموعه های اسنادی وزارت امور خارجه در حافظه جهانی یونسکو است. از جمله اسناد مهم و منحصر بفردی موجود در این گنجینه، مجموعه نفيس نقشه هاي دست نگار خطي و حكاكي (چاپ سنگي) مربوط به عصر قاجار است که منتخبی از آنها با تلاش تعدادی از فرهیختگان و اهل علم و همچنین همکاران پر تلاش من در معاونت پژوهشی مرکز و اعضای کمیته ملی حافظه جهانی و کمیسیون ملی یونسکو در سال 1392 در برنامه حافظه جهانی یونسکو ثبت گردید. در اینجا ما از میراثی بی بدیل و گرانبها متشکل از هزاران نقشه تاریخی موجود در مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه صحبت می کنیم که تنها مجموعه کوچکی از آنها از سوی سازمان علمی، آموزشی و فرهنگی ملل متحد- یونسکو مورد توجه واقع شده و در فهرست میراث «حافظه جهانی» به ثبت رسیده است. مجموعه اسنادی دیگری که در سال 1393 در حافظه جهانی منطقه آسیا و اقیانوسیه یونسکو ثبت گردید، گزیده ای از اسناد و تصاویر کربلا است که اهمیت آنها در نشان دادن پیوند میان ایرانیان و میراث شیعی - اسلامی آنان در عتبات نهفته می باشد.
با توجه به آنچه گفته شد، اکنون به خوبی می توان اهمیت نقش و تاثیر اسناد آرشیوی با برد ملی را در انتقال ویژگیهای فرهنگی و تمدنی کشور به نسل های حال و آینده تبیین کرد. این موضوع بویژه در مورد اسناد تاریخ دیپلماسی ایران به دلیل تاثیر مستقیم آنها در مسائل حاکمیت ملی، تمامیت ارضی و نیز مباحث بوم شناسی، مردم شناسی و فرهنگی میان ایران و همسایگان خود حائز اهمیت فراوانی است. اسناد و مدارک موجود در آرشیو اسناد وزارت امور خارجه، یک منبع بی پایان برای تحکیم حاکمیت ملی، کاهش تنش های قومی- منطقه ای، باز تعریف هویت منطقه ای ایران و همبستگی آن با تاریخ و فرهنگ ایران زمین و اسبابی برای پاسخ گویی به هجمه ها و تبلیغات سوء و جهت دار بیگانگان علیه مبانی حاکمیتی و سرزمینی و جلوگیری از مصادره مفاخر فرهنگی کشورمان باشد.


٠٩:٥١ - سه شنبه ٢١ ارديبهشت ١٣٩٥    /    شماره : ١٧١٥    /    تعداد نمایش : ٩١٦







 

اخبار|معرفی|تماس با ما|نقشه سایت
©1392 مرکز آموزش و پژوهش های بین المللی وزارت امور خارجه جمهوری اسلامی ایران
Copyright © 2003-2013 Center for International Research and Education of the Ministry of Foreign Affairs (CIRE) - All rights reserved.